గుండెల్లో మోగిన గంట తెలంగాణ
ఈ మట్టి వాసనలో చరిత్ర.. గుండె చప్పుడులో పోరాటం.. పాటలో ఆత్మగౌరవం ఉంది. ఒక నేల చరిత్రను క్యాలెండర్‌లోని ఒక తేదీతో కొలవగలమా? తెలంగాణ విషయంలో సమాధానం ఒక్కటే.. కుదరదు.
తెలంగాణ ఒక భౌగోళిక ప్రాంతం మాత్రమే కాదు. ఒక రాజకీయ రాష్ట్రం మాత్రమే కాదు. బతుకమ్మలో కనిపించే జీవన సంస్కృతి, బోనాల్లో కనిపించే భక్తి, మాండలికంలో వినిపించే మట్టి వాసన, ఉద్యమాల్లో వ్యక్తమైన ఆత్మగౌరవం.. ఇవన్నీ కలిసిన సజీవ అనుభవం.
ఇక్కడి మట్టిలో చరిత్ర ఉంది. చెమటలో శ్రమ ఉంది. జానపదంలో జీవితం ఉంది. పాటలో ప్రతిఘటన ఉంది. పండుగల్లో సంస్కృతి ఉంది. అన్నింటికంటే లోతుగా.. తరతరాల ఆత్మగౌరవం ఉంది.
అందుకే తెలంగాణ కథను ఏ ఒక్క తేదీతోనూ మొదలుపెట్టలేం. ఒక తేదీతో ముగించలేం. కానీ ఈ సుదీర్ఘ ప్రయాణంలో 1948 సెప్టెంబర్‌ 17 మాత్రం ఒక మహత్తర మలుపు.
కొన్ని గంటలు గోడలపై వేలాడుతూ మోగుతాయి. కొన్ని గంటలు మాత్రం గుండెల్లో మోగుతాయి. తెలంగాణ చరిత్రలో అలాంటి గంటలు ఎన్నో మోగాయి. అణచివేతకు ఎదురు నిలిచిన రైతు గొంతులో, ప్రశ్నించిన విద్యార్థి స్వరంలో, కవితగా మారిన ఆవేదనలో, పల్లె పాటలో, తల్లి కన్నీటిలో, డప్పు దరువులో.. ఆ శబ్దం ఒక్కటే కాదు. స్వేచ్ఛ, గౌరవం, సమానత్వం, తన భవిష్యత్తుపై తనకే హక్కు కావాలన్న ఆకాంక్ష.. అన్నీ కలిసిన గుండె చప్పుడు అది.
రైతాంగ పోరాటం, సాయుధ ప్రతిఘటన, రాజకీయ పరిణామాల మధ్య 1948 సెప్టెంబర్‌ 17న హైదరాబాద్‌ సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో విలీన‌మైంది. తెలంగాణ చరిత్రలో అది ఒక కీలక మలుపు.
కానీ ఆ రోజును కేవలం ఒక పాలనా మార్పుగా చదివితే తెలంగాణ కథలో సగమే కనిపిస్తుంది. ఎందుకంటే ఆ రోజుకు ముందే ఈ నేల తనదైన సామాజిక, సాంస్కృతిక జీవనాన్ని మోసింది. ఆ తర్వాత కూడా తన భవిష్యత్తు గురించి ప్రశ్నలు, పోరాటాలు, ఆశలు కొనసాగాయి.
కాలక్రమంలో రాజ్యాలు మారాయి. పాలకులు మారారు. పరిపాలనా సరిహద్దులు మారాయి. కానీ ఈ నేల మీద మనిషి తన భాషను, పాటను, పండుగను, జీవన పద్ధతిని తనతో తీసుకెళ్లాడు. అందుకే తెలంగాణ చరిత్రను కోటల్లో మాత్రమే వెతకలేం. చార్మినార్‌ నీడలో ఎంత ఉందో.. పల్లె గడప దగ్గర కూడా అంతే ఉంది. నాగలి పట్టిన రైతులో ఉంది. బతుకమ్మ చుట్టూ తిరిగిన ఆడబిడ్డలో ఉంది. డప్పు కొట్టిన కళాకారుడిలో ఉంది. పల్లెబాటలో నడిచిన కూలీలో ఉంది. అక్షరాన్ని ప్రశ్నగా మార్చిన కవిలో ఉంది.
ఇదే తెలంగాణ పోరాటాల అసలు బలం
తెలంగాణ ఉద్యమాలను కేవలం సభలు, నినాదాలు, నాయకుల ప్రసంగాల ద్వారా అర్థం చేసుకోవడం సాధ్యం కాదు. సభకు రాలేని మనిషి మౌనాన్ని కూడా వినాలి. పోస్టర్‌ పట్టుకోలేని చేతిని కూడా చూడాలి. మైక్‌ ముందు మాట్లాడని గొంతును కూడా గుర్తించాలి. ఎందుకంటే ఉద్యమాలు.. చరిత్ర వేదికలపై కనిపించే జనసందోహంలోనే ఉండవు. వేదికల వెనుక నిశ్శబ్దంగా నిలిచిన అనేక జీవితాల్లోనూ ఉంటాయి.
ఉస్మానియా మెట్లపై మార్మోగిన విద్యార్థుల అడుగులు, లాఠీచార్జీల మధ్య వినిపించిన ‘జై తెలంగాణ’ నినాదాలు.. ఆ ప్రశ్నించే తరాల ప్రతిధ్వనులే. విద్యార్థి చేతిలో పుస్తకం ఉంటుంది. అదే చేతిలో ‘జై తెలంగాణ’ ఫ్లకార్డు కూడా కనిపించింది. తెలంగాణ యువత ఆ నినాదాన్ని తరతరాలుగా మోసుకొచ్చింది. ఒక తరం నినాదంగా మొదలైనది.. మరో తరానికి ఒక ఆకాంక్షగా మారింది. ఆ ఆకాంక్షే చివరకు ప్రత్యేక రాష్ట్ర ఉద్యమానికి నిరంతర శక్తిగా నిలిచింది.
తెలంగాణ చరిత్రను అర్థం చేసుకోవాలంటే.. రైతాంగ పోరాటం, రజాకార్ల హింస, 1948 తర్వాత రాజకీయ పరిణామాలు మాత్రమే కాదు.. ఉస్మానియా యూనివ‌ర్సిటీలో మార్మోగిన విద్యార్థి స్వరం కూడా వినాలి. డప్పు దరువు వినాలి. జానపద గీతం వినాలి. ఒగ్గుకథలోని జ్ఞాపకాన్ని వినాలి. బతుకమ్మ పాటలోని జీవన తత్వాన్ని చూడాలి.
ఎందుకంటే ఇక్కడ సంస్కృతి కేవలం వేడుక కాదు. ఒక సమాజం తన జ్ఞాపకాలను కాపాడుకునే పద్ధతి. ఒక తరం తన అనుభవాన్ని మరో తరానికి అప్పగించే వంతెన.
అందుకే తెలంగాణ చరిత్రలో పాటకు అంత ప్రాధాన్యం. పుస్తకాల్లో చోటు దొరకని అనేక అనుభవాలు పాటల్లో నిలిచాయి. అధికారిక చరిత్రకు అందని అనేక సామాజిక జ్ఞాపకాలు జానపదంలో బతికాయి. తెలంగాణను కేవలం రాజకీయ పరిణామాలుగా చదివితే ఆ లోతు కనిపించదు.
ఈ చరిత్రకు మరో వైపు కూడా ఉంది. త్యాగం. కన్నీరు. ప్రాణనష్టం. కుటుంబాల వేదన. తమ జీవితాలను ఒక పెద్ద సామూహిక ఆకాంక్ష కోసం పణంగా పెట్టిన మనుషులు. వారి పేర్లు ప్రతి పుస్తకంలో ఉండకపోవచ్చు. ప్రతి స్మారక చిహ్నంలో కనిపించకపోవచ్చు. కానీ తెలంగాణ అనే పదంలో వారి జాడ ఉంది.
1948తో కథ అక్కడితో ఆగలేదు. 1956 నవంబర్‌ 1న తెలంగాణ ప్రాంతం ఆంధ్ర రాష్ట్రంతో కలిసి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో భాగమైంది. ఆ రాజకీయ పునర్వ్యవస్థీకరణతో కొత్త ప్రశ్నలు ముందుకొచ్చాయి.. అవకాశాల్లో భాగస్వామ్యం ఎలా? నీటి పంపిణీ ఎలా? ఉద్యోగాలు, నిధులు, అభివృద్ధి, పాలనలో సమానత్వం ఎలా?
ఆ ప్రశ్నలు కాలంతో పాటు పెరిగాయి. 1969లో తెలంగాణ ఉద్యమం మరోసారి బలమైన ప్రజా స్వరంగా వ్యక్తమైంది. ఆ తర్వాతి దశాబ్దాల్లోనూ ప్రత్యేక రాష్ట్ర ఆకాంక్ష వివిధ రూపాల్లో కొనసాగింది.
ఒక ఆలోచన తరతరాల పాటు బతికి ఉంటే అది కేవలం జ్ఞాపకం కాదు.. ఒక సామూహిక ఆకాంక్షగా మారుతుంది.
ఒక తరం కలగన్నది. మరో తరం దాన్ని మోసింది. ఇంకో తరం ప్రశ్నగా మార్చింది. మరొక తరం ఉద్యమంగా మలిచింది. చివరకు 2014 జూన్‌ 2న తెలంగాణ ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా అవతరించింది. ఆ రోజు పుట్టింది కేవలం ఒక కొత్త రాష్ట్రం కాదు.. దశాబ్దాల చారిత్రక ఆకాంక్షకు రాజకీయ రూపం.
అందుకే తెలంగాణ చరిత్రను 1948, 1956, 1969, 2014 అనే తేదీల వరుసగా మాత్రమే చూడటం సరిపోదు. వాటి మధ్య ప్రవహించిన ప్రజల జ్ఞాపకాలు, ప్రశ్నలు, ఆకాంక్షలు, పోరాటాలే అసలు కథ.
1948 సెప్టెంబర్‌ 17 ఒక మలుపు ఇచ్చింది. 1956 మరో రాజకీయ అధ్యాయాన్ని తెరిచింది. 1969 ఆ ఆకాంక్షను బలమైన ప్రజా స్వరంగా వ్యక్తం చేసింది. దశాబ్దాల ఉద్యమం చివరకు 2014లో రాష్ట్ర రూపాన్ని తీసుకొచ్చింది.
కాబట్టి సెప్టెంబర్‌ 17ను గుర్తు చేసుకోవడం అంటే ఒక గతాన్ని మాత్రమే గుర్తు చేసుకోవడం కాదు. తెలంగాణ తన చరిత్రలో ఎన్నిసార్లు తన భవిష్యత్తును తానే ప్రశ్నించుకుందో గుర్తు చేసుకోవడం.
ఈ నేపథ్యంలో సెప్టెంబర్‌ 17కు ఉన్న ప్రాధాన్యం మరింత స్పష్టమవుతుంది.
ఈ రోజును కొందరు విమోచన దినంగా.. మరికొందరు విలీన దినంగా పిలుస్తారు. తెలంగాణ ప్రభుత్వం 2024లో దీనిని ‘ప్రజా పాలన దినోత్సవం’గా అధికారికంగా నిర్వహించడం ప్రారంభించింది. 2025లోనూ అదే పేరుతో కార్యక్రమాలు నిర్వహించింది. అదే విధంగా ఈ తేదీన కేంద్ర స‌ర్కార్ `తెలంగాణ విమోచన దినం` పేరుతో కార్య్ర‌క‌మాల‌ను అధికారికంగా నిర్వ‌హిస్తోంది. ప్ర‌భుత్వాలు అధికారిక వివరణలో ఈ రోజును ప్రజాస్వామ్య పాలనా అధ్యాయానికి ఆరంభంగా పేర్కొంటూనే, పేరుపై ఉన్న భిన్నాభిప్రాయాలను కూడా ప్రస్తావించింది. కానీ ఇక్కడ పేర్లపై భేదాలు ఉండవచ్చు. వ్యాఖ్యానాల్లో తేడాలు ఉండవచ్చు. కానీ ఆ చర్చల మధ్య ప్రజల చరిత్ర, అమరుల త్యాగాలు మాత్రం మరుగునపడకూడదు.
ఎందుకంటే సెప్టెంబర్‌ 17 ఏ ఒక్క రాజకీయ శిబిరానికి చెందిన జ్ఞాపకం కాదు. అది ఒక నేల, ఒక సమాజం, ఒక చారిత్రక మలుపుకు సంబంధించిన జ్ఞాపకం. దాన్ని కేవలం రాజకీయ నినాదంగా కుదించడం కన్నా.. దాని వెనుక ఉన్న ప్రజల అనుభవాన్ని గుర్తు చేసుకోవడమే చరిత్రకు గౌరవం.
తెలంగాణ గొప్పతనం కూడా అక్కడే ఉంది. అది కేవలం అభివృద్ధి గణాంకాల్లోనో, హైదరాబాద్‌ ఆధునిక రూపంలోనో కనిపించదు. మారుతున్న కాలానికి అనుగుణంగా ముందుకు సాగుతూనే, తన గతాన్ని జ్ఞాపకంగా కాకుండా జీవన విలువగా మోసుకెళ్లిన సమాజంలో కనిపిస్తుంది. పోరాటాల నుంచి వచ్చిన ప్రశ్నలను మరచిపోకుండా, వాటికి కొత్త తరాల జీవితాల్లో అర్థం వెతికే సామర్థ్యంలో కనిపిస్తుంది.
అందుకే సెప్టెంబర్‌ 17ను కేవలం గతాన్ని స్మరించే రోజుగా చూడటం చిన్న అర్థం. చరిత్ర మనకు అప్పగించిన బాధ్యతను గుర్తు చేసుకునే రోజుగా చూడాలి. త్యాగాలను పూజించడం మాత్రమే కాదు.. వాటి విలువను అర్థం చేసుకోవాలి. అమరుల పేర్లు పలకడం మాత్రమే కాదు.. వాళ్లు కోరుకున్న గౌరవం, స్వేచ్ఛ, ప్రజా భాగస్వామ్యం మన సమాజంలో ఎంతవరకు నిలిచాయో ప్రశ్నించాలి.
అప్పుడు మాత్రమే ఒక చారిత్రక దినోత్సవం వర్తమానంతో మాట్లాడుతుంది.
ఎందుకంటే సెప్టెంబర్‌ 17ను గుర్తు చేసుకోవడం అంటే ఒక తేదీని గుర్తు చేసుకోవడం కాదు. ఆ తేదీకి దారితీసిన పోరాటాలను, ఆ పోరాటాల వెనుక నిలిచిన మనుషులను, ఆ తర్వాత కూడా కొనసాగిన తెలంగాణ ప్రయాణాన్ని గుర్తు చేసుకోవడం. క్యాలెండర్‌లో అది ఒక రోజు మాత్రమే కావచ్చు. కానీ ఒక సమాజం తన స్వేచ్ఛ, ఆత్మగౌరవం, భవిష్యత్తు గురించి ఎన్నిసార్లు ప్రశ్నించుకుందో చెప్పే చరిత్ర దాని వెనుక ఉంది.
ఆ చరిత్రను చదివినప్పుడు వినిపించేది ఒక్క తేదీ కాదు.. తరతరాలుగా కొనసాగిన ఒక గుండె చప్పుడు.
క్యాలెండర్‌లో అది సెప్టెంబర్‌ 17 కావచ్చు. చరిత్రలో అది ఒక మలుపు కావచ్చు. కానీ తెలంగాణ మనసులో మాత్రం.. అది ఎప్పటికీ మోగుతూనే ఉండే ఒక గంట.
అదే తెలంగాణ.
-ప‌గో
సీనియ‌ర్ జ‌ర్న‌లిస్టు
Also Read: సుప్రీంకోర్టు మార్గదర్శకాల మేరకు డిజెల‌కు అనుమతి లేదు